جرم افترا چیست؟
تهمت زدن و نسبت دادن ارتکاب جرم به دیگران، یکی از موضوعاتی است که میتواند علاوه بر ایجاد آسیب به حیثیت و اعتبار اشخاص، دارای مسئولیت کیفری نیز باشد.
اما هر ادعای نادرستی لزوماً جرم افترا محسوب نمیشود. برای تحقق جرم افترا، قانون شرایط مشخصی را در نظر گرفته است و باید میان افترا، توهین، نشر اکاذیب و قذف تفاوت قائل شد.
در این مقاله بررسی میکنیم که جرم افترا چیست، چه شرایطی دارد، مجازات آن چیست، چگونه میتوان از شخص مفتری شکایت کرد و تفاوت افترا با سایر جرایم علیه حیثیت اشخاص چیست.
افترا چیست؟
به طور کلی، افترا زمانی مطرح میشود که شخصی ارتکاب یک جرم را صراحتاً به شخص دیگری نسبت دهد و نتواند صحت این ادعا را اثبات کند.
برای مثال، اگر شخصی بدون داشتن دلیل و بدون امکان اثبات، دیگری را به ارتکاب جرم سرقت، کلاهبرداری، خیانت در امانت یا سایر جرایم متهم کند، ممکن است رفتار او تحت شرایط قانونی، مشمول عنوان جرم افترا باشد.
بنابراین، صرفاً بیان یک عبارت توهینآمیز افترا نیست؛ بلکه در افترا باید یک جرم مشخص به شخص دیگری نسبت داده شود.
ماده قانونی جرم افترا
مهمترین ماده قانونی مربوط به افترا، ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) است.
بر اساس این ماده، هر شخصی که از طریق نوشته، روزنامه، نطق در مجامع یا هر وسیله دیگر، امری را که مطابق قانون جرم محسوب میشود، صراحتاً به شخص دیگری نسبت دهد یا آن را منتشر کند و نتواند صحت آن را ثابت کند، مرتکب جرم افترا خواهد شد.
بنابراین، برای تحقق افترا باید موضوعی که به شخص نسبت داده شده، از نظر قانون جرم باشد.
برای مثال، نسبت دادن عباراتی مانند:
- تو دزد هستی
- او کلاهبردار است
- فلان شخص مرتکب خیانت در امانت شده است
- او مرتکب جعل شده است
در صورتی که شرایط قانونی وجود داشته باشد و شخص نتواند صحت انتساب را اثبات کند، ممکن است مشمول عنوان افترا باشد.
مجازات جرم افترا چیست؟
بر اساس اصلاحات قانونی، مجازات جرم افترا موضوع ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی، جزای نقدی درجه شش است.
بنابراین، برخلاف تصور برخی افراد و مطالب قدیمی موجود در فضای اینترنت، مجازات فعلی افترا موضوع ماده ۶۹۷ صرفاً همان حبس یا شلاق مقرر در متن اولیه قانون نیست و باید اصلاحات بعدی، بهویژه قانون کاهش مجازات حبس تعزیری، مورد توجه قرار گیرد.
شرایط تحقق جرم افترا
برای اینکه یک رفتار عنوان کیفری افترا داشته باشد، وجود شرایط زیر اهمیت دارد:
۱. نسبت دادن یک جرم به شخص دیگر
مهمترین شرط تحقق افترا این است که شخص، ارتکاب عملی را به دیگری نسبت دهد که آن عمل طبق قانون، جرم محسوب شود.
بنابراین اگر شخصی ویژگی یا صفت نامناسبی را به دیگری نسبت دهد، ممکن است موضوع توهین مطرح شود، اما لزوماً افترا محقق نمیشود.
برای مثال:
گفتن یک عبارت تحقیرآمیز ممکن است توهین باشد؛ اما نسبت دادن ارتکاب جرم سرقت یا کلاهبرداری، در صورت وجود شرایط قانونی، میتواند افترا محسوب شود.
۲. صریح بودن انتساب جرم
در افترا، باید انتساب ارتکاب جرم به گونهای باشد که بتوان از آن، نسبت دادن جرم به شخص مشخص را استنباط کرد.
بنابراین، ابهام در گفتار یا استفاده از عباراتی که صرفاً برداشتهای مختلفی از آنها ممکن است، میتواند در تشخیص تحقق جرم مؤثر باشد.
۳. مشخص بودن شخص مورد افترا
شخصی که جرم به او نسبت داده شده باید قابل شناسایی باشد.
لزومی ندارد همیشه نام کامل شخص ذکر شود. ممکن است از طریق نام کاربری، تصویر، سمت، محل کار یا سایر قرائن مشخص شود که اتهام متوجه چه شخصی بوده است.
۴. عدم توانایی در اثبات صحت ادعا
یکی از مهمترین شرایط جرم افترا این است که شخصی که جرم را به دیگری نسبت داده، نتواند صحت ادعای خود را اثبات کند.
بنابراین، صرف شکایت از یک شخص یا اعلام وقوع جرم، همیشه به معنای ارتکاب افترا نیست.
اگر شخصی بر اساس دلایل و مستندات، موضوعی را از طریق قانونی به مراجع صالح اعلام کند، باید شرایط و نحوه طرح موضوع به دقت بررسی شود.
آیا گفتن «تو دزد هستی» جرم افترا است؟
این موضوع به شرایط و نحوه بیان عبارت بستگی دارد.
اگر شخصی به صورت صریح، ارتکاب جرم سرقت را به فرد دیگری نسبت دهد و نتواند صحت این ادعا را اثبات کند، ممکن است شرایط جرم افترا فراهم باشد.
اما اگر عبارت در قالب یک مشاجره و به شکل کلی و تحقیرآمیز بیان شده باشد، ممکن است مرجع رسیدگی با توجه به شرایط پرونده، عنوان توهین را بررسی کند.
به همین دلیل، تشخیص دقیق عنوان مجرمانه صرفاً با یک جمله و بدون بررسی شرایط وقوع آن امکانپذیر نیست.
تفاوت افترا و توهین چیست؟
افترا و توهین هر دو از جرایم علیه حیثیت و شخصیت معنوی افراد هستند، اما تفاوت مهمی با یکدیگر دارند.
در جرم توهین
شخص با استفاده از الفاظ، عبارات یا رفتارهای تحقیرآمیز، موجب هتک حرمت دیگری میشود.
برای تحقق توهین، ضرورتی ندارد که مرتکب جرم مشخصی را به طرف مقابل نسبت دهد.
در جرم افترا
شخص، ارتکاب یک جرم مشخص را به دیگری نسبت میدهد و نمیتواند صحت آن را اثبات کند.
مثال
گفتن یک عبارت رکیک یا تحقیرآمیز ممکن است توهین باشد.
اما گفتن اینکه «فلان شخص کلاهبرداری کرده است» یا «او مرتکب سرقت شده است»، در صورت عدم اثبات و وجود سایر شرایط قانونی، ممکن است افترا محسوب شود.
تفاوت افترا و نشر اکاذیب چیست؟
یکی از موضوعات مهم، تفاوت میان افترا و نشر اکاذیب است.
در جرم افترا، شخص باید ارتکاب یک جرم را به دیگری نسبت دهد.
اما در نشر اکاذیب، ممکن است شخص مطالب خلاف واقع یا اطلاعات نادرستی را با قصد اضرار به دیگری یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی بیان یا منتشر کند، بدون اینکه الزاماً جرم مشخصی را به شخص دیگری نسبت داده باشد.
بنابراین، هر ادعای خلاف واقع لزوماً افترا نیست و ممکن است با توجه به شرایط، عنوان نشر اکاذیب پیدا کند.
افترا در فضای مجازی
امروزه بسیاری از پروندههای افترا از طریق فضای مجازی ایجاد میشوند.
انتشار مطالب در موارد زیر میتواند زمینه طرح شکایت را ایجاد کند:
- اینستاگرام
- واتساپ
- تلگرام
- پیامک
- شبکههای اجتماعی
- کامنتها و بخش نظرات سایتها
- کانالها و گروههای اینترنتی
برای مثال، اگر شخصی در یک صفحه اینستاگرامی، شخص مشخصی را به ارتکاب کلاهبرداری یا جرم دیگری متهم کند و نتواند صحت ادعای خود را اثبات کند، ممکن است موضوع از نظر کیفری قابل بررسی باشد.
البته در هر پرونده باید مشخص شود که شخص مورد اتهام قابل شناسایی بوده، انتساب جرم صریح بوده و سایر شرایط قانونی نیز وجود داشته است.
برای اثبات جرم افترا چه مدارکی لازم است؟
نوع مدارک و ادله به نحوه وقوع افترا بستگی دارد.
از جمله ادلهای که ممکن است در پروندههای افترا مورد استفاده قرار گیرد:
- پیامک
- پیامهای شبکههای اجتماعی
- اسکرینشات
- فایل صوتی
- فیلم
- شهادت شهود
- نوشتهها و مکاتبات
- گزارشهای فنی و ادله الکترونیکی
- اقرار
- سایر قرائن و امارات موجود
در پروندههای مربوط به فضای مجازی، بهتر است پیش از حذف محتوا، اطلاعات و مستندات مربوط به حساب کاربری، لینک، تاریخ انتشار و متن دقیق مطالب حفظ شود.
افترای عملی چیست؟
افترا همیشه از طریق گفتار یا نوشتار انجام نمیشود.
قانونگذار در ماده ۶۹۹ قانون مجازات اسلامی، نوع دیگری از افترا را پیشبینی کرده که به آن افترای عملی گفته میشود.
در افترای عملی، شخص با قصد متهم کردن دیگری، وسایل یا اشیایی را که وجود آنها در تصرف شخص میتواند موجب اتهام شود، بدون اطلاع او در منزل، محل کسب، جیب یا اموال او قرار میدهد یا به نحوی آنها را متعلق به او جلوه میدهد.
برای تحقق این عنوان، شرایط قانونی خاصی از جمله قصد متهم کردن دیگری و تعقیب شخص مورد اتهام اهمیت دارد. همچنین در متن قانون، صدور قرار منع تعقیب یا اعلام برائت قطعی شخص مورد اتهام، از شرایط لازم برای تحقق مسئولیت کیفری مرتکب پیشبینی شده است.
آیا جرم افترا قابل گذشت است؟
بله. جرم افترا موضوع ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی در زمره جرایم قابل گذشت قرار گرفته است.
به این معنا که شکایت و پیگیری آن به اراده شاکی وابسته است و گذشت شاکی در روند کیفری پرونده اثر قانونی دارد. ماده ۱۰۴ قانون مجازات اسلامی، ماده ۶۹۷ را صراحتاً در فهرست جرایم قابل گذشت قرار داده است.
نحوه شکایت از جرم افترا
برای شکایت از جرم افترا، شاکی باید موضوع را از طریق مراجع قانونی پیگیری کند.
در تنظیم شکواییه بهتر است موارد زیر به صورت دقیق ذکر شود:
۱. مشخصات شاکی
۲. مشخصات شخصی که افترا را مطرح کرده است، در صورت اطلاع
۳. زمان و محل وقوع موضوع
۴. شرح دقیق ماجرا
۵. عبارت یا ادعای مطرحشده
۶. جرمی که به شاکی نسبت داده شده است
۷. دلایل و مستندات موجود
۸. مشخصات شهود احتمالی
یکی از نکات مهم در پروندههای افترا این است که متن دقیق عبارت یا محتوایی که ادعا میشود افترا بوده، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تشخیص عنوان مجرمانه وابسته به نحوه انتساب و محتوای دقیق آن است.
آیا شکایت کردن از کسی میتواند افترا باشد؟
صرف طرح شکایت علیه یک شخص، به خودی خود به معنای ارتکاب جرم افترا نیست.
هر شخص حق دارد در صورت اعتقاد به وقوع جرم یا تضییع حق خود، موضوع را از طریق مراجع قانونی پیگیری کند.
با این حال، اگر شخصی آگاهانه و بدون وجود مبنا، ارتکاب جرم را به دیگری نسبت دهد یا از ابزارهای قانونی برای وارد کردن اتهام ناروا استفاده کند، ممکن است با توجه به شرایط، عناوین کیفری مختلفی از جمله افترا یا نشر اکاذیب مطرح شود.
تشخیص این موضوع نیازمند بررسی دقیق نحوه طرح شکایت، محتوای ادعا، دلایل موجود و نتیجه رسیدگی است.
سوالات متداول درباره جرم افترا
جرم افترا چیست؟
افترا زمانی مطرح میشود که شخصی ارتکاب یک جرم را به دیگری نسبت دهد و نتواند صحت این انتساب را اثبات کند.
مجازات جرم افترا چیست؟
مجازات افترا موضوع ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی، جزای نقدی درجه شش است.
آیا تهمت زدن جرم است؟
اگر تهمت شامل نسبت دادن یک جرم به شخص دیگر باشد و شرایط قانونی ماده ۶۹۷ وجود داشته باشد، میتواند جرم افترا محسوب شود.
آیا افترا در اینستاگرام جرم است؟
بله. انتشار مطالب افتراآمیز در اینستاگرام یا سایر شبکههای اجتماعی، در صورت وجود شرایط قانونی، میتواند قابل پیگیری کیفری باشد.
آیا جرم افترا قابل گذشت است؟
بله. افترا موضوع ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی در فهرست جرایم قابل گذشت قرار دارد.
تفاوت افترا و توهین چیست؟
در توهین، شخص با گفتار یا رفتار تحقیرآمیز به دیگری اهانت میکند؛ اما در افترا، ارتکاب یک جرم مشخص به شخص دیگری نسبت داده میشود.
تفاوت افترا و نشر اکاذیب چیست؟
در افترا، موضوع اصلی نسبت دادن جرم به شخص دیگر است؛ اما در نشر اکاذیب، انتشار یا اظهار مطالب خلاف واقع با شرایط مقرر قانونی مطرح میشود.
جمعبندی
جرم افترا یکی از جرایم علیه حیثیت و اعتبار اشخاص است و زمانی مطرح میشود که شخصی ارتکاب یک عمل مجرمانه را به دیگری نسبت دهد و نتواند صحت آن را اثبات کند.
با این حال، هر اختلاف، انتقاد، شکایت یا ادعای نادرستی لزوماً افترا محسوب نمیشود. برای تشخیص جرم افترا باید محتوای دقیق اظهارات، نحوه انتساب، مشخص بودن شخص مورد اتهام، نوع جرم نسبت داده شده و سایر شرایط قانونی مورد بررسی قرار گیرد.
همچنین باید میان افترا، توهین، نشر اکاذیب و قذف تفاوت قائل شد؛ زیرا هر یک از این عناوین دارای شرایط، ارکان و آثار قانونی متفاوتی هستند.
مشاوره و پیگیری پروندههای افترا
اگر با موضوعاتی مانند افترا، تهمت، توهین، نشر اکاذیب یا اتهامات مطرحشده در فضای مجازی مواجه هستید، بررسی دقیق محتوای اظهارات و مستندات موجود پیش از طرح شکایت یا تنظیم دفاع، میتواند در انتخاب مسیر قانونی مناسب نقش مهمی داشته باشد.
گروه وکلای سبز با بررسی ابعاد حقوقی و کیفری هر پرونده، میتواند در زمینه تنظیم شکواییه، دفاع در پروندههای کیفری و بررسی ادله و مستندات، خدمات مشاوره و حقوقی ارائه دهد.
برای اطلاعات بیشتر میتوانید به وبسایت گروه وکلای سبز مراجعه کنید:
